KAMU İHALELERİNDE YASAKLILIK HALLERİ VE TEMİNATLARIN HUKUKİ DURUMU

Anasayfa > Makaleler > KAMU İHALELERİNDE YASAKLILIK HALLERİ VE TEMİNATLARIN HUKUKİ DURUMU

KAMU İHALELERİNDE YASAKLILIK HALLERİ VE TEMİNATLARIN HUKUKİ DURUMU GİRİŞ

Kamu ihaleleri, kamu kurum ve kuruluşlarının ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla yürütülen ve kamu kaynaklarının kullanılmasını gerektiren süreçlerdir. Bu süreçlerde kamu kaynaklarının etkin ve verimli kullanılması, ihalelere katılanlar arasında eşitliğin sağlanması ve rekabet ortamının korunması büyük önem taşımaktadır. Kamu ihalelerinin güvenilir ve şeffaf biçimde yürütülmesini sağlamak amacıyla 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ve 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nda çeşitli düzenlemelere yer verilmiştir. Bu düzenlemeler içerisinde, ihalelere kimlerin katılamayacağı, hangi fiil ve davranışların yasak olduğu, hangi durumlarda yasaklama kararı verilebileceği ve istekliler tarafından sunulan teminatların hangi şartlarda iade edileceği veya gelir kaydedileceği önemli bir yer tutmaktadır. Uygulamada özellikle hakkında kamu davası açılan kişilerin ihalelere katılımı, bu kişilerin ortağı oldukları şirketlerin durumu ve daha önce imzalanmış sözleşmelere ilişkin teminatların akıbeti konusunda tereddütlerle karşılaşılmaktadır. Benzer şekilde idari yasaklama kararı ile kamu davası açılması nedeniyle ortaya çıkan ihaleye katılamama hâli de zaman zaman aynı hukuki sonuçları doğuran durumlar olarak değerlendirilebilmektedir. Oysa bu durumların hukuki dayanakları ve sonuçları birbirinden farklıdır. Özellikle hakkında kamu davası açılması nedeniyle ihaleye katılamayan bir isteklinin geçici teminatının durumu ile idari veya mahkeme kararıyla yasaklanmış bir kişinin ihaleye katılması hâlinde uygulanacak yaptırımlar ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Bu makalede kamu ihalelerinde yasaklılık hâlleri, kamu davası açılmasının ihalelere ve devam eden sözleşmelere etkisi, geçici ve kesin teminatların iadesi ile teminatların gelir kaydedilmesine ilişkin düzenlemeler incelenecektir.

I. KAMU İHALELERİNDE YASAK FİİL VE DAVRANIŞLAR

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 17. maddesinde, kamu ihalelerinde bulunulması yasak olan fiil ve davranışlar düzenlenmiştir. Bu düzenlemelerle ihale sürecinin güvenilir biçimde yürütülmesi, istekliler arasında eşitliğin sağlanması ve rekabetin korunması amaçlanmaktadır. Kanun kapsamında; hile, vaat, tehdit, nüfuz kullanma veya benzeri yollarla ihale işlemlerine fesat karıştırılması ya da buna teşebbüs edilmesi yasaklanmıştır. Yine isteklilerin tereddüde düşürülmesi, katılımın engellenmesi, isteklilere anlaşma teklifinde bulunulması, rekabetin veya ihale kararının etkilenmesi gibi davranışlar da yasak fiiller arasında yer almaktadır. Bunların yanında sahte belge veya sahte teminat düzenlenmesi, kullanılması ya da bunlara teşebbüs edilmesi de ihale mevzuatında yaptırıma bağlanmıştır. Aynı ihalede, Kanun’da belirtilen durumlar dışında, bir istekli tarafından kendisi veya başkaları adına doğrudan ya da dolaylı olarak birden fazla teklif verilmesi de yasak fiiller arasındadır. 4734 sayılı Kanun’un 11. maddesine göre ihaleye katılamayacağı belirtildiği hâlde ihaleye katılmak da Kanun’un 17. maddesi kapsamında yasak fiil olarak düzenlenmiştir. Bu fiillerin tespiti hâlinde, somut olayın özelliklerine göre isteklinin değerlendirme dışı bırakılması, geçici veya kesin teminatın gelir kaydedilmesi, ihalelere katılmaktan yasaklama kararı verilmesi ve fiilin suç oluşturması hâlinde cezai soruşturma yapılması gündeme gelebilmektedir. Ancak bu yaptırımların her olayda otomatik olarak ve birlikte uygulanacağı söylenemez. Hangi yaptırımın uygulanacağı, fiilin niteliği, gerçekleştirildiği aşama, ilgili kişinin hukuki durumu ve yaptırım için Kanun’da öngörülen koşullar dikkate alınarak belirlenmelidir.

II. KAMU İHALELERİNE KATILMAKTAN YASAKLAMA KARARI

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 58. maddesinde, yasak fiil ve davranışlarda bulunanlar hakkında ihalelere katılmaktan yasaklama kararı verilmesi düzenlenmiştir. Kanun’un 17. maddesinde sayılan fiil veya davranışlarda bulundukları tespit edilenler hakkında, fiilin veya davranışın özelliğine göre bir yıldan az, iki yıldan fazla olmamak üzere ihalelere katılmaktan yasaklama kararı verilmektedir. Bunun yanında üzerine ihale yapıldığı hâlde mücbir sebep bulunmaksızın usulüne uygun biçimde sözleşme yapmayan kişiler hakkında da Kanun’da belirtilen koşullarla altı aydan az, bir yıldan fazla olmamak üzere yasaklama kararı verilmektedir. Yasaklama kararları, Kanun’da belirtilen yetkili makamlar tarafından verilmekte ve Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihte yürürlüğe girmektedir. Yasaklama süresi boyunca ilgili kişi, kararın kapsamına giren kamu kurum ve kuruluşlarının ihalelerine katılamamaktadır. Yasaklama kararının etkisi her zaman yalnızca hakkında doğrudan karar verilen gerçek veya tüzel kişiyle sınırlı değildir. 4734 sayılı Kanun’da belirtilen şartların gerçekleşmesi hâlinde yasaklı kişinin ortakları veya ortağı olduğu şirketler de bu durumdan etkilenebilmektedir. Bu nedenle bir şirketin kamu ihalelerine katılıp katılamayacağı değerlendirilirken yalnızca şirket tüzel kişiliği hakkında doğrudan verilmiş bir yasaklama kararı bulunup bulunmadığına bakılması yeterli değildir. Şirketin türü, ortaklık yapısı, ortakların pay oranları ve ihaleye katılımda temsile ilişkin belgeler de değerlendirilmelidir. İdari yasaklama kararı, ilgilinin kamu ihalelerine katılımını doğrudan etkileyen bir idari işlem olduğundan, bu işlemin hukuka uygunluğu idari yargı denetimine tabidir. Yasaklama kararına karşı başvurulacak yol belirlenirken, bu kararın ihale sürecindeki diğer işlemlerden ayrı bir idari işlem olduğu dikkate alınmalıdır.

III. KAMU DAVASI AÇILMASI NEDENİYLE İHALELERE KATILAMAMA

4734 sayılı Kanun’un 59. maddesinde, Kanun kapsamında yapılan ihalelerde gerçekleştirilen belirli fiiller nedeniyle haklarında kamu davası açılan kişilerin ihalelere katılımı bakımından özel bir düzenlemeye yer verilmiştir. Bu düzenlemeye göre, Kanun’un 17. maddesinde belirtilen ve Türk Ceza Kanunu bakımından suç teşkil eden fiil veya davranışlar nedeniyle haklarında kamu davası açılanlar ile Kanun’da belirtilen ilgili kişiler, yargılama sonuna kadar Kanun kapsamındaki kamu kurum ve kuruluşlarının ihalelerine katılamamaktadır. Burada öncelikle belirtilmelidir ki bir kişi hakkında herhangi bir nedenle yürütülen her soruşturma veya açılan her kamu davası, kendiliğinden kamu ihalelerine katılım engeli oluşturmaz. İhalelere katılamama sonucunun doğması için ilgili fiilin ve kamu davasının 4734 sayılı Kanun’un 59. maddesi kapsamında değerlendirilmesi gerekir. Öte yandan, bir kişi hakkında suç duyurusunda bulunulması veya soruşturma başlatılması ile kamu davası açılması birbirinden farklı hukuki aşamalardır. Cumhuriyet savcısı tarafından hazırlanan iddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle kamu davası açılır. Dolayısıyla yalnızca suç duyurusunda bulunulmuş olması veya bir soruşturmanın devam etmesi, tek başına 59. maddede kamu davası açılmasına bağlanan sonucu doğurmaz. Kamu davası açılması ile idari yasaklama kararının da birbirinden ayrılması gerekir. İdari yasaklama, yetkili makam tarafından verilen ve Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren bir karara dayanırken; 59. madde kapsamında ihalelere katılamama, Kanun’da belirtilen nitelikte bir kamu davasının açılmasına bağlanan hukuki bir sonuçtur. Bununla birlikte kamu davasının açılmış olması, kişinin suçlu olduğunun kesin olarak belirlendiği anlamına gelmez. Ceza yargılaması süresince masumiyet karinesi geçerliliğini korur. Ancak kanun koyucu, belirli fiiller bakımından kamu davası açılmasını, yargılama süresince ihalelere katılım açısından ayrıca düzenlemiştir.

IV. KAMU DAVASI AÇILMASININ ŞİRKETLER VE ORTAKLAR BAKIMINDAN ETKİSİ

Hakkında kamu davası açılan kişinin bir şirket ortağı olması hâlinde, katılım engelinin ilgili şirket bakımından da sonuç doğurup doğurmayacağı incelenmelidir. Kamu İhale Genel Tebliği’nde yapılan açıklamalara göre, haklarında ilgili kapsamda kamu davası açılan kişilerin ortağı oldukları şahıs şirketleri ile sermayesinin yarısından fazlasına sahip oldukları sermaye şirketleri de belirtilen şartlar altında kamu ihalelerine katılamamaktadır. Birden fazla ortak hakkında kamu davası bulunması hâlinde, ilgili ortakların sermaye şirketindeki payları toplamının şirket sermayesinin yarısından fazlasını oluşturup oluşturmadığı da dikkate alınmalıdır. Bu kapsamda şirketin yalnızca ticaret unvanının veya vergi numarasının incelenmesi yeterli değildir. Şirketin türü, ortaklarının kim olduğu, ortaklık payları, şirketi temsil eden kişiler ve kamu davasının açıldığı tarihte mevcut olan ortaklık yapısı birlikte değerlendirilmelidir. Kamu İhale Genel Tebliği’nde, katılım engelinden etkilenecek ortak veya ortaklıkların belirlenmesinde kamu davasının açıldığı tarihteki durumun esas alınacağı açıklanmıştır. Bu nedenle kamu davasının açıldığı tarihte ilgili kapsamda bulunan ortak veya ortaklıklar bakımından, sonradan yapılan pay devri ya da ortaklık yapısındaki diğer değişiklikler her durumda katılım engelini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bu husus, şirketlerin yalnızca mevcut ortaklık yapılarını değil, kamu davasının açıldığı tarihteki yapılarını da dikkatle incelemelerini gerektirmektedir.

V. EKAP KAYDI İLE HUKUKİ DURUM ARASINDAKİ İLİŞKİ

Kamu ihalelerine katılım sürecinde, isteklilerin ihalelere katılmaktan yasaklı olup olmadıkları ve haklarında kamu davası bulunup bulunmadığına ilişkin bilgiler elektronik sistem üzerinden kontrol edilmektedir. Bununla birlikte kamu davasına ilişkin bilginin Cumhuriyet savcılığı tarafından Kamu İhale Kurumuna bildirilmesi ve sonrasında ilgili kaydın sisteme işlenmesi belirli bir zaman alabilir. Bu nedenle kamu davasının açıldığı tarih ile bilginin sisteme işlendiği tarih her zaman aynı olmayabilir. Bu durum özellikle ihale tarihi, teklifin sunulduğu tarih ve kamu davasının açıldığı tarihin birbirine yakın olduğu olaylarda önem taşımaktadır. İhaleye katılım engelinin hangi tarihte ortaya çıktığı ve bu tarihin ihale sürecinin hangi aşamasına karşılık geldiği somut olayın sonucunu etkileyebilir. Bu sebeple yalnızca EKAP kaydına bakılarak kesin bir değerlendirme yapılması yeterli olmayabilir. İddianamenin mahkemece kabul tarihi, Cumhuriyet savcılığının bildirimi, ihale tarihi, teklif tarihi, şirket ortaklık belgeleri ve varsa yasaklama kararları birlikte incelenmelidir. Elektronik kayıtlar idare ve istekliler açısından önemli bir kontrol aracı olmakla birlikte, hukuki değerlendirmenin ilgili kanun hükümleri ve somut belgeler dikkate alınarak yapılması gerekmektedir.

VI. GEÇİCİ TEMİNATIN AMACI VE HUKUKİ NİTELİĞİ

Geçici teminat, kamu ihalesine katılan isteklinin teklifinin ciddiyetini ve ihale üzerinde bırakılması hâlinde kanunda öngörülen yükümlülüklerini yerine getirmesini güvence altına almak amacıyla alınmaktadır. Geçici teminatın temel amacı, ihale sürecinin isteklilerin keyfî veya mevzuata aykırı davranışları nedeniyle aksamasını önlemek ve idarenin ihale sürecine duyduğu güveni korumaktır. 4734 sayılı Kanun’da, geçici teminatın hangi oranlarda alınacağı ve hangi değerlerin teminat olarak kabul edileceği düzenlenmiştir. Kanunda öngörülen koşulların gerçekleşmesi hâlinde geçici teminat isteklisine iade edilirken, bazı durumlarda teminatın gelir kaydedilmesi gündeme gelebilmektedir. Ancak geçici teminatın gelir kaydedilmesi, her değerlendirme dışı bırakılma hâlinin zorunlu sonucu değildir. İsteklinin hangi nedenle değerlendirme dışı bırakıldığı ve bu nedenin teminatın gelir kaydı bakımından ayrıca bir kanuni dayanak oluşturup oluşturmadığı incelenmelidir.

VII. GEÇİCİ TEMİNATIN GELİR KAYDEDİLMESİ

İhalelere katılım yasağı bulunan bir kişinin, bu yasağa rağmen ihaleye katılması hâlinde uygulanacak sonuç, yasaklılık hâlinin hukuki dayanağına göre değişebilmektedir. İdari veya mahkeme kararıyla kamu ihalelerine katılmaktan yasaklanmış bir kişinin bu yasağa rağmen ihaleye katılması durumunda, 4734 sayılı Kanun’un 11. maddesi çerçevesinde ihale dışı bırakılması ve şartları oluştuğunda geçici teminatının gelir kaydedilmesi söz konusu olabilmektedir. Buna karşılık hakkında yalnızca kamu davası açılması nedeniyle 4734 sayılı Kanun’un 59. maddesi kapsamında ihaleye katılamayacak durumda olan kişinin ihaleye katılması hâlinde farklı bir değerlendirme yapılmaktadır. Kamu İhale Genel Tebliği’nin 28.1.9.3. maddesinde, bu durumdaki isteklinin teklifinin değerlendirme dışı bırakılması gerektiği; ancak yalnızca bu nedenle geçici teminatının gelir kaydedilmemesi ve hakkında ayrıca idari yasaklama kararı verilmemesi gerektiği açıklanmıştır. Dolayısıyla hakkında kamu davası açılmış olması sebebiyle ihaleye katılamayan bir kişinin teklifinin değerlendirme dışı bırakılması ile geçici teminatının gelir kaydedilmesi aynı hukuki sonuç değildir. Yalnızca kamu davası nedeniyle katılım engeli bulunması, geçici teminatın otomatik olarak gelir kaydedilmesini gerektirmez. Ancak somut olayda sahte belge kullanılması veya teminatın gelir kaydını gerektiren başka bir bağımsız kanuni sebep bulunup bulunmadığı ayrıca incelenmelidir.

VIII. GEÇİCİ TEMİNATIN İADESİ

İhale sürecinde sunulan geçici teminatların iadesi, isteklilerin ihale sonucundaki konumlarına göre farklı aşamalarda gerçekleştirilmektedir. İhale üzerinde kalan istekli ile ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif sahibi dışındaki isteklilere ait teminatlar, ilgili mevzuat çerçevesinde iade edilmektedir. İhale üzerinde kalan istekli ile sözleşme imzalanması hâlinde, ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif sahibine ait geçici teminat da sözleşmenin imzalanmasından hemen sonra iade edilir. Bunun nedeni, ikinci teklif sahibinin belirli koşullarda sözleşmeye davet edilebilme ihtimalinin sözleşme imzalanıncaya kadar devam etmesidir. İhale üzerinde kalan isteklinin geçici teminatı ise gerekli kesin teminatı vermesi ve sözleşmeyi imzalamasından sonra kendisine iade edilir. Bu bakımdan geçici teminatın iadesi değerlendirilirken isteklinin ihaledeki sırası, ihale kararının aşaması, kesin teminatın sunulup sunulmadığı ve sözleşmenin imzalanıp imzalanmadığı birlikte dikkate alınmalıdır.

IX. KESİN TEMİNAT VE EK KESİN TEMİNAT

Kesin teminat, ihale üzerinde kalan isteklinin sözleşme konusu işi ihale dokümanına ve sözleşme hükümlerine uygun olarak yerine getirmesini güvence altına almak amacıyla alınmaktadır. Geçici teminat esas olarak ihale sürecinde teklifin ciddiyetini güvence altına alırken, kesin teminat sözleşmenin uygulanması aşamasında yüklenicinin yükümlülüklerini yerine getirmesiyle ilgilidir. İhale konusu işin niteliğine, sözleşme bedelindeki değişikliklere ve mevzuatta düzenlenen diğer şartlara bağlı olarak yükleniciden ek kesin teminat alınması da mümkündür. Kesin teminatın akıbeti, yüklenicinin işi sözleşmeye uygun biçimde yerine getirip getirmediğine, kabul işlemlerinin tamamlanıp tamamlanmadığına ve idareye veya ilgili kurumlara karşı borcunun bulunup bulunmadığına göre belirlenmektedir. Yüklenicinin yükümlülüklerini gereği gibi yerine getirmesi ve kanunda belirtilen diğer koşulların oluşması hâlinde kesin teminatın iadesi gündeme gelir. Buna karşılık sözleşmenin belirli nedenlerle feshedilmesi hâlinde kesin teminatın ve varsa ek kesin teminatların gelir kaydedilmesi söz konusu olabilir. Bu nedenle kesin teminat bakımından yapılacak değerlendirmede yalnızca yüklenici hakkında bir soruşturma, kamu davası veya yasaklama kararı bulunup bulunmadığına değil; ilgili sözleşmenin hangi aşamada olduğuna ve kanuni fesih koşullarının oluşup oluşmadığına da bakılmalıdır.

X. SÖZLEŞMEDEN ÖNCEKİ YASAK FİİLLERİN SÖZLEŞMEDEN SONRA TESPİT EDİLMESİ

4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun 21. maddesi, yüklenicinin ihale sürecinde 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’na göre yasak fiil veya davranışlarda bulunduğunun sözleşme yapıldıktan sonra tespit edilmesini düzenlemektedir. Maddeye göre, bu durumun tespit edilmesi hâlinde kural olarak sözleşme feshedilir; kesin teminat ve varsa ek kesin teminatlar gelir kaydedilir. Sözleşmenin hesabı ise genel hükümlere göre tasfiye edilir. Burada önemli olan husus, yasak fiil veya davranışın ilgili sözleşmeye ait ihale sürecinde gerçekleşmiş olması ve bunun sözleşme imzalandıktan sonra tespit edilmesidir. Bu nedenle yüklenici hakkında herhangi bir kamu davası açılmış olması, tek başına bütün sözleşmeleri bakımından 4735 sayılı Kanun’un 21. maddesinin uygulanacağı anlamına gelmez. İsnat edilen fiilin hangi ihaleyle ilgili olduğu, fiilin işlendiği ileri sürülen tarih, ilgili sözleşmenin imzalanma tarihi ve idarenin yaptığı tespitlerin niteliği değerlendirilmelidir. İdarenin sözleşmeyi feshetmesi ve teminatı gelir kaydetmesi gibi yüklenici açısından ağır sonuçlar doğuran işlemler tesis ederken, dayandığı hukuki sebebi ve somut olguları ortaya koyması gerekir.

XI. KAMU DAVASI AÇILMADAN ÖNCE İMZALANMIŞ SÖZLEŞMELERİN DURUMU

Uygulamada sık karşılaşılan sorunlardan biri, yüklenici hakkında kamu davası açılmadan önce imzalanmış ve uygulanmasına başlanmış sözleşmelerin akıbetidir. Bir yüklenici hakkında sonradan kamu davası açılması, tek başına daha önce imzalanmış bütün sözleşmelerin otomatik olarak feshedilmesini ve bu sözleşmelere ilişkin bütün kesin teminatların gelir kaydedilmesini gerektirmez. Her sözleşme bakımından ayrı bir değerlendirme yapılmalıdır. Bu değerlendirmede kamu davasının hangi ihaleye ilişkin olduğu, dava konusu fiilin işlendiği ileri sürülen tarih, mevcut sözleşmenin imzalanma tarihi ve ilgili sözleşme bakımından ayrıca yasak fiil veya başka bir fesih sebebi bulunup bulunmadığı incelenmelidir. Örneğin bir yüklenici, A ihalesi sonucunda sözleşme imzalayarak işi yürütmeye başlamış olabilir. Daha sonra aynı yüklenici hakkında B ihalesine ilişkin bir fiil nedeniyle kamu davası açılması mümkündür. Bu durumda yalnızca B ihalesiyle ilgili kamu davası açıldığı gerekçesiyle A sözleşmesinin 4735 sayılı Kanun’un 21. maddesi kapsamında kendiliğinden feshedileceği sonucuna varılamaz. A sözleşmesine ait ihale sürecinde yasak fiil bulunup bulunmadığı veya sözleşmenin feshi için başka bir hukuki sebep mevcut olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir. Diğer taraftan kamu davasına konu fiil, doğrudan devam eden sözleşmeye ait ihale sürecine ilişkinse ve 21. maddede belirtilen koşullar oluşmuşsa fesih ve teminatın gelir kaydı gündeme gelebilir. Buradan hareketle, bir sözleşmenin ve ona bağlı teminatın akıbeti değerlendirilirken sadece yüklenicinin genel hukuki durumuna değil, her bir ihale ve sözleşmenin kendi özelliklerine bakılması gerekmektedir. XII.

İŞİN EN AZ YÜZDE SEKSENİ TAMAMLANMIŞSA SÖZLEŞMEYE DEVAM EDİLMESİ

4735 sayılı Kanun’un 21. maddesinde, sözleşmeden önceki yasak fiillerin sözleşmeden sonra tespit edilmesi hâlinde uygulanacak genel fesih kuralına bir istisna da getirilmiştir. Buna göre taahhüdün en az yüzde sekseninin tamamlanmış olması ve taahhüdün tamamlatılmasında kamu yararı bulunması şartıyla, Kanun’da belirtilen diğer koşullardan birinin de gerçekleşmesi hâlinde idare sözleşmeyi feshetmeyerek yükleniciden işi tamamlamasını isteyebilir. Bu koşullar şunlardır:  İşin ivediliği nedeniyle kalan kısmın yeniden ihale edilmesi için yeterli süre bulunmaması,  İşin başka bir yükleniciye yaptırılmasının mümkün olmaması,  Yüklenicinin yasak fiil veya davranışının taahhüdünü tamamlamasını engelleyecek nitelikte bulunmaması. İdarenin sözleşmeye devam edilmesine karar vermesi hâlinde yüklenici, taahhüdünü tamamlamakla yükümlüdür. Bununla birlikte sözleşmenin feshedilmemesi, yüklenici hakkında hiçbir yaptırım uygulanmayacağı anlamına gelmez. Kanun’a göre bu durumda yüklenici hakkında 26. madde uyarınca işlem yapılır ve kendisinden kesin teminat ile varsa ek kesin teminatların tutarı kadar ceza tahsil edilir. Bu ceza, hakedişlerden kesinti yapılması suretiyle de tahsil edilebilir. Dolayısıyla işin yüzde sekseninin tamamlanmış olması tek başına sözleşmenin devamı için yeterli değildir. Kamu yararının bulunması ve Kanun’da belirtilen diğer koşullardan en az birinin de gerçekleşmesi gerekir.

XIII. TEMİNATIN GELİR KAYDEDİLMESİ İLE BORCA MAHSUP EDİLMESİ ARASINDAKİ FARK

Teminatın gelir kaydedilmesi ve yüklenicinin borcuna mahsup edilmesi, uygulamada birbirine karıştırılabilen ancak hukuki sonuçları farklı olan iki ayrı işlemdir. Teminatın gelir kaydedilmesi, Kanun’da belirtilen koşulların gerçekleşmesi üzerine teminatın ilgili bütçeye gelir olarak kaydedilmesidir. Örneğin 4735 sayılı Kanun’un 21. maddesinde belirtilen şartlarla sözleşmenin feshedilmesi hâlinde kesin teminat ve varsa ek kesin teminatların gelir kaydedilmesi gündeme gelir. Borca mahsup ise Kanun’da belirtilen borçların teminattan karşılanması anlamına gelir. 4735 sayılı Kanun’un 13. maddesinde belirtilen şartlar altında yüklenicinin ilgili borçları teminattan karşılanabilir ve varsa kalan miktar kendisine iade edilir. 4735 sayılı Kanun’un 22. maddesinde, ilgili maddeler uyarınca sözleşmenin feshi sonucunda gelir kaydedilen teminatların yüklenicinin borcuna mahsup edilemeyeceği düzenlenmiştir. Bu nedenle teminatın gelir kaydedilmiş olması, yüklenicinin idareye karşı bütün borçlarının sona erdiği veya idarenin uğradığı zararın bu teminatla karşılanmış sayıldığı anlamına gelmez. Kanunda belirtilen koşulların bulunması hâlinde teminatın güncellenmesi sonucu ortaya çıkan farkın tahsili ve sözleşmenin feshi nedeniyle idarenin uğradığı zararların tazmini de ayrıca gündeme gelebilir. Bu sebeple fesih kararının yalnızca teminat üzerindeki etkisi değil, yüklenici bakımından doğurabileceği diğer mali sonuçlar da değerlendirilmelidir.

XIV. KESİN TEMİNATIN VE EK KESİN TEMİNATIN İADESİ

4735 sayılı Kanun’un 13. maddesinde, kesin teminat ve ek kesin teminatların hangi koşullarda yükleniciye iade edileceği düzenlenmiştir.Kanuna göre öncelikle taahhüdün sözleşme ve ihale dokümanı hükümlerine uygun olarak yerine getirildiğinin ve yüklenicinin bu işten dolayı idareye herhangi bir borcunun bulunmadığının tespit edilmesi gerekir. A. Yapım işlerinde teminatın iadesi Yapım işlerinde, varsa eksik ve kusurların giderilerek geçici kabul tutanağının onaylanmasından sonra kesin teminat ve varsa ek kesin teminatların yarısı yükleniciye iade edilir. Teminatın kalan kısmı ise sosyal güvenlik kurumundan ilişiksizlik belgesinin getirilmesi ve kesin kabul tutanağının onaylanmasından sonra iade edilir. Bu nedenle yapım işlerinde yalnızca işin fiilen tamamlanması, kesin teminatın tamamının hemen iade edilmesi için yeterli değildir. Geçici kabul, kesin kabul ve sosyal güvenlik ilişiksizliği gibi kanuni koşulların da yerine getirilmesi gerekir. B. Yapım işleri dışındaki işlerde teminatın iadesi Yapım işleri dışındaki işlerde ise sosyal güvenlik kurumundan ilişiksizlik belgesinin getirildiğinin saptanmasından sonra, alınan mal veya yapılan iş için garanti süresi öngörülüp öngörülmediğine göre işlem yapılmaktadır. Garanti süresi öngörülmüşse teminatın yarısı ilgili koşullar sağlandıktan sonra, kalan kısmı ise garanti süresinin dolmasının ardından iade edilir. Garanti süresi öngörülmemişse kanuni koşulların sağlanmasıyla teminatın tamamı iade edilir. Kanunda ayrıca, işin konusunun piyasadan hazır hâlde alınıp satılan mal alımı olması durumunda sosyal güvenlik kurumundan ilişiksizlik belgesi getirilmesi şartının aranmayacağı düzenlenmiştir. Yüklenicinin bu iş nedeniyle idareye veya sosyal güvenlik kurumuna borcunun bulunması ya da ilgili vergi kesintilerinin ödenmemiş olması hâlinde, Kanun’da öngörülen şartlara göre teminat paraya çevrilerek borçlara mahsup edilebilir. Mahsup sonrasında bir tutar kalması hâlinde ise kalan miktar yükleniciye iade edilir.

XV. SÜRESİNDE TALEP EDİLMEYEN KESİN TEMİNATLARIN DURUMU

Kesin teminatın iade koşulları oluşmuş olsa bile, yüklenici tarafından iadenin uzun süre talep edilmemesi durumunda ne yapılacağı 4735 sayılı Kanun’un 14. maddesinde ayrıca düzenlenmiştir. Bu düzenleme, Kanun’un 13. maddesine göre mahsup işlemi yapılmasına gerek bulunmayan hâller bakımından uygulanmaktadır. Buna göre yapım işlerinde kesin hesap ve kesin kabul tutanağının onaylanmasından; diğer işlerde ise işin kabul tarihinden veya varsa garanti süresinin bitiminden itibaren iki yıl içinde, idarenin yazılı uyarısına rağmen talep edilmediği için iade edilemeyen kesin teminat mektupları hükümsüz kalır ve bankasına iade edilir. Teminat mektubu dışındaki teminatlar ise aynı koşullar altında sürenin sonunda Hazineye gelir kaydedilir. Burada iki yıllık sürenin başlangıcı işin türüne göre farklılık göstermektedir. Ayrıca Kanun’da idarenin yazılı uyarısına rağmen talepte bulunulmaması koşuluna yer verilmiştir. Bu nedenle yüklenicilerin işin kabul süreçlerini ve varsa garanti süresinin bitimini takip etmeleri, teminatın iade koşulları oluştuğunda idareye başvurmaları hak kaybının önlenmesi bakımından önem taşımaktadır.

XVI. BERAAT VE KOVUŞTURMAYA YER OLMADIĞI KARARLARININ ETKİSİ

Kamu ihalelerine katılım bakımından, soruşturma aşaması ile kamu davasının açılması aşaması birbirinden ayrılmalıdır. Bir kişi hakkında suç duyurusunda bulunulması veya ceza soruşturması yürütülmesi, tek başına 4734 sayılı Kanun’un 59. maddesinde kamu davası açılmasına bağlanan katılım engelini doğurmaz. Soruşturma sonucunda kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmesi hâlinde, bu soruşturma bakımından kamu davası açılmadığından, yalnızca kamu davasına bağlanan katılım engeli de oluşmaz. Buna karşılık Kanun kapsamında bir kamu davası açılmışsa, yargılama sonucunda verilen beraat veya diğer kararların katılım engeline etkisi ayrıca değerlendirilmelidir. Bu değerlendirmede kararın niteliği, yargılamanın bulunduğu aşama ve kararın ilgili kurumlara bildirilmesi önem taşır. Ayrıca kamu davasından kaynaklanan ihaleye katılamama hâli ile ayrı bir idari yasaklama kararının hukuki dayanakları farklıdır. Bu nedenle ceza dosyasında verilen bir kararın idari yasaklama kararına etkisi, yasaklama kararının gerekçesi ve somut olayın özellikleri dikkate alınarak ayrıca incelenmelidir.

XVII. İDARİ İŞLEMLERE KARŞI BAŞVURU VE DAVA YOLLARI

İhaleden çıkarılma, geçici teminatın gelir kaydedilmesi, idari yasaklama kararı verilmesi, sözleşmenin feshedilmesi ve kesin teminatın gelir kaydedilmesi işlemleri farklı hukuki niteliklere sahiptir. Bu nedenle her bir işlem bakımından başvurulacak yol, görevli merci ve uygulanacak süre aynı olmayabilir. İhale sürecindeki işlemler bakımından, şartları mevcutsa öncelikle ihaleyi yapan idareye şikâyet ve ardından Kamu İhale Kurumuna itirazen şikâyet yolu gündeme gelebilir. İdari yasaklama kararlarının hukuka uygunluğunun denetimi bakımından ise idari yargı yolu söz konusudur. Sözleşmenin uygulanması, feshi ve kesin teminatın durumu nedeniyle ortaya çıkan uyuşmazlıklarda ise talebin ve işlemin niteliğine göre görevli yargı yerinin ayrıca belirlenmesi gerekir. Özellikle ihale sürecindeki başvuru sürelerinin kısa olması nedeniyle, işlemin tebliğ edilmesi veya öğrenilmesinden sonra hukuki değerlendirmenin gecikmeksizin yapılması önem taşımaktadır. SONUÇ Kamu ihalelerinde yasaklılık, kamu davası nedeniyle ihalelere katılamama ve teminatların hukuki durumu birbiriyle bağlantılı olmakla birlikte farklı şartlara ve sonuçlara tabi konulardır. İdari veya mahkeme kararıyla ihalelere katılmaktan yasaklanan bir kişinin ihaleye katılması ile yalnızca hakkında kamu davası açılması nedeniyle ihaleye katılamayan kişinin ihaleye katılması aynı şekilde değerlendirilmemelidir. Kamu İhale Genel Tebliği’ne göre, yalnızca ilgili kapsamda kamu davası açılması nedeniyle ihaleye katılamayacak durumda olan kişinin teklifinin değerlendirme dışı bırakılması gerekir. Ancak sırf bu nedenle geçici teminatın gelir kaydedilmemesi ve kişi hakkında ayrıca idari yasaklama kararı verilmemesi gerekmektedir. Kesin teminat bakımından ise sözleşmenin hangi sebeple ve hangi aşamada feshedildiği önem taşımaktadır. İhale sürecinde gerçekleştirilen yasak fiilin sözleşmeden sonra tespit edilmesi hâlinde 4735 sayılı Kanun’un 21. maddesi gündeme gelebilir. Bununla birlikte yüklenici hakkında kamu davası açılmış olması, daha önce imzalanmış bütün sözleşmelerin kendiliğinden feshedilmesini veya bu sözleşmelere ilişkin teminatların otomatik olarak gelir kaydedilmesini gerektirmez. Teminatın iadesi bakımından da işin niteliği, kabul aşamaları, garanti süresi, sosyal güvenlik ilişiksizliği ve yüklenicinin ilgili borçları dikkate alınmalıdır. Ayrıca teminatın gelir kaydedilmesi ile borca mahsup edilmesi arasındaki fark göz önünde bulundurulmalıdır. Sonuç olarak her somut olayda; fiilin hangi ihaleye ilişkin olduğu, kamu davasının açıldığı tarih, ihale ve sözleşme tarihleri, şirketin ortaklık yapısı, işin tamamlanma oranı ve teminatın niteliği birlikte değerlendirilmelidir. Kamu yararının korunması kadar, idarenin yaptırım uygularken kanunilik, eşitlik ve ölçülülük ilkelerine uygun hareket etmesi de hukuki güvenliğin sağlanması açısından önem taşımaktadır. Kaynakça  4734 sayılı Kamu İhale Kanunu, özellikle 11, 17, 33, 34, 43, 44, 58 ve 59. maddeler.  4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu, özellikle 13, 14, 20, 21, 22, 25, 26 ve 27. maddeler.  Kamu İhale Genel Tebliği, özellikle 28. madde.  Kamu İhale Kurulu kararları. Şevval DEMİR

Mustafa Özdemir Hukuk Bürosu
Mustafa Özdemir Uyuşmazlık ve Çözüm Bürosu
Mustafa Özdemir Hukuk Bürosu

BLOG VE MAKALELER